021-91004064
مسجد گوهرشاد، یکی از جاذبه های تاریخی مشهد

مسجد گوهرشاد، یکی از جاذبه های تاریخی مشهد

مسجد گوهرشاد، یکی از جاذبه های گردشگری مشهد با معماری های شگفت انگیزی است که از پادشاهان تیموری به جای مانده است. مسجد گوهرشاد یکی بنای قدیمی از محبوب ترین مساجد ایران و یکی از برترین جاذبه های مشهد (پایتخت خراسان رضوی) است. مسجد گوهرشاد قدیمی ترین مسجد مشهد است. زیبایی مسحورکننده مسجد گوهرشاد، آن را به یکی از برترین جاذبه های فرهنگی، تاریخی و مذهبی تبدیل کرده است. این مسجد جدا از جنبه های مذهبی که بسیاری از مردم را به مسجد می کشاند، نمونه ای عظیم از بهترین هنرها در معماری، کاشی کاری و خوشنویسی است.

ویژگی های برجسته این مسجد، یکی از جاذبه های گردشگری مشهد

هنر، معماری و محل تجمع مذهبیون تنها چیزهای این مسجد نیست که آن را برجسته کرده است. یک حادثه تاریخی با این مسجد، پیوند دارد و این چیزی است که به اعتبار این مسجد در بین مردم می افزاید. اعتراض مردم مشهد به رضاشاه در زمان سلطنت پهلوی، واقعه مسجد گوهرشاد است. معترضان در این مسجد تجمع کردند اما متأسفانه دولت همه آنها را به وحشت انداخت. در حقیقت این مسجد یکی از پربازدیدترین مساجد ایرانی و حتی جهانی است که نه تنها به دلیل هنر فوق العاده‌اش بلکه به دلیل قرار گرفتن در حرم امام رضا (ع) مورد محبوبیت عمومی واقع شده است.

جالب است بدانید که نام گوهرشاد با کاشی در دو نقطه نوشته شده است. اولی بالای در نقره ای است که به رواق «دارالسیاده» منتهی به حرم امام رضا باز می شود. دیگری روی کتیبه مقصور ایوان.

تاریخچه بنای تاریخی مسجد گوهرشاد در شهر مشهد

شهبانو گوهرشاد، همسر شاهرخ تیموری، در سال 1418 میلادی دستور ساخت این مسجد را صادر کرد. مهندس قوام الدین شیرازی عهده دار این امر بود. این مسجد در ضلع جنوبی حرم امام رضا قرار دارد. گوهرشاد یکی از زنان شناخته شده سلسله تیموریان بود که در هرات کشته شد. پس از قتل او، این مسجد را به نام او نامگذاری کردند. اگرچه گنبد فعلی با بتن با محیط سابق بازسازی شده است، اما پیش از این دو بار تعمیر شده است. یک بار در دوران صفویه و بار دیگر در زمان قاجار. نیروهای روسی در سال 1330 هجری قمری حرم را بمباران کردند و در نتیجه به گنبد اصلی مسجد آسیب وارد کردند. گوهر شاد کنونی طی سال های بعد مجدد ترمیم شد و تا زمان حال به جلوه زیبای خود را حفظ کرده است.

افسانه ای تاریخی در مورد ساخت مسجد پیرزن در مسجد گوهرشاد

می گویند سال ها پیش وقتی گوهرشاد تصمیم به ساخت مسجد گوهرشاد می گیرد، شروع به خرید تمام املاک مالکان خصوصی در زمین مورد نظر می کند. در میان همه، پیرزنی بود که نتوانستند او را متقاعد کنند که کلبه اش را بفروشد. با این حال شروع به ساختن مسجد گوهرشاد کردند. پس از مدتی او قبول کرد که بفروشد اما به یک شرط. که نام بخشی از مسجد را به نام او می گذارند. گوهرشاد قبول کرد. الان دقیقا همان جایی که کلبه او بود، استخری وجود دارد و نام استخر «مسجد پیرزن» است.

معماری مسجد گوهرشاد چگونه است؟

کاشی کاری ظریف و شگفت انگیز و مهندسی چشمگیر مسجد گوهرشاد به عنوان یکی از جاذبه های گردشگری مشهد، این مسجد را به یک شاهکار تبدیل کرده است. بنای مستحکم مسجد گوهرشاد دارای طراحی کلاسیک با حیاط بزرگ در مرکز و چهار ایوان یا رواق است. مسجد دارای دو در، یک در ورودی و یک خروجی است. ناخودآگاه با دیدن کتیبه های زیبای خط ثلث (اثر پسر شاهرخ) بر روی دیوارهای مسجد گوهرشاد شگفت زده خواهید شد. مهم‌ترین بخش این مسجد، رواق جنوبی آن، مقصوره ایوان است که به دلیل طاق‌ها و کتیبه‌های ارزشمند، بیشترین تحسین را به خود اختصاص داده است. طاق ها و مناره ها در مسجد گوهرشاد هنر اصیل ایرانی را به رخ می کشند. معرق یکی از هنرهای رایج عصر تیموریان بود که به هر کجا که نگاه کنید می توانید آن را ببینید.

گنبدها و مناره های مسجد گوهرشاد ایران

گنبد مسجد گوهرشاد چهل و یک متر ارتفاع دارد. سطح بیرونی گنبد از آجرهای لعابدار و کتیبه هایی به زبان کوفی تشکیل شده است. گنبد بزرگ آبی چشم نواز در بالای مسجد گوهرشاد قرار دارد. در طرفین آن دو مناره  وجود دارد. مناره ها به طرفین مقصور ایوان چسبیده اند و تا چهل و سه متر بالا می روند. روی آنها نیز کتیبه هایی وجود دارد که بسیار زیبا و چشم نواز هستند.

محیط مسجد گوهرشاد

حرم مسجد گوهرشاد چگونه به نظر می رسد؟

یکی از مهم ترین قسمت هایی که باید از آن بازدید کرد، حرم مرمر در مسجد گوهرشاد است. حکاکی های ظریف و کتیبه هایی در اطراف آن وجود دارد. این حرم در انتهای مقصور ایوان در مسجد گوهرشاد قرار گرفته است و به یقین نمایشی بی نظیر از هنر ایران در دوران تیموریان را به نمایش عمومی می گذارد.

ویژگی های ظاهری منبر مسجد گوهرشاد 

در سمت راست حرم، منبر قرار دارد. این یک منبر چوبی بلند و با ظرافت حکاکی شده است. هیچ گونه میخ آهنی در آن استفاده نشده که همین امر یکی از جنبه های خیره کننده آن است که هر هنرمند و متخصصی قدردان آن خواهد بود. چوب های منبر در مسجد گوهرشاد از چوب درخت گردو و گلابی درست شده است. این اثر بزرگ متعلق به صنعتگر هنرمند محمد خراسانی است که در دوره قاجار می زیسته است. آرامگاه نادرشاه افشار یکی از منبر های زیبایی این قسمت از مسجد گوهرشاد را به خود اختصاص داده است. برخی معتقد هستند که امام زمان روز قیامت آنجا می نشیند. 

موقعیت مکانی مسجد گوهرشاد مشهد

 ایران، خراسان رضوی، مشهد، حرم امام رضا. مسجد گوهرشاد.  می توانید از بلوار امام رضا که سریع ترین مسیر است به مسجد گوهرشاد برسید. حرم 24 ساعته باز است، مسجد گوهرشاد هم همینطور. در نتیجه، هر زمان که بخواهید می توانید به مسجد گوهرشاد مراجعه کنید. اما به یاد داشته باشید که اگر مسلمان نباشید، ممکن است شما را به تنهایی راه ندهند. آنها ممکن است شما را با یک راهنما بفرستند. در نظر داشته باشید در تعطیلات حرم به طرز باورنکردنی شلوغ است، مسجد هم همینطور. اگر دوست دارید شلوغ باشد، وقت شماست، وگرنه روزهای هفته را انتخاب کنید.

جاذبه های گردگری نزدیک به مسجد گوهرشاد

اگر به دنبال جاذبه های دیگر در نزدیکی مسجد گوهرشاد هستید، بازدید از خانه تاریخی داروغه را فراموش نکنید. فقط چند بلوک با حرم مطهر و مسجد گوهرشاد فاصله دارد. خانه داروغه یک خانه قدیمی ایرانی-روسی است که ارزش دیدن و گرفتن عکس های عالی را دارد. مسجد گوهرشاد توسط قوام الدین شیرازی، یکی از معماران مشهور ایرانی، به دستور شهبانو گوهرشاد در سال 1418 میلادی ساخته شد. مسجد گوهرشاد در جنوب حرم امام رضا واقع شده است. مسجد گوهرشاد یک مسجد باستانی نمونه ای برجسته از هنر ایرانی و دارای ویژگی های معماری سنتی است.

خواندنی های جالب درباره مسجد گوهرشاد

بسیاری از بلایا و فعالیت های انسانی در طول زمان خسارات زیادی به مسجد گوهرشاد وارد کرده است، مانند زلزله ای که بخش هایی از مقصور ایوان در مسجد گوهرشاد را ویران نمود. پس از حمله روس ها آسیب هایی به گنبد و ایوان ها وارد شد که همه آن ها تعمیر شده است. همانطور که در بالا نیز ذکر شد، داستان جالبی در مورد پیرزنی وجود که هم اکنون بخشی از مسجد گوهرشاد به نام او نامگذاری شده است. 

زمانی که گوهرشاد قصد خرید یک قطعه زمین برای ساخت بنای مسجد گوهرشاد را داشت، فروشنده که یک پیرزن سالخورده بود از فروش کلبه خودداری کرد. کلبه در وسط مسجد گوهرشاد قرار گرفته است. گوهرشاد پیرزن را مجبور به فروش کلبه‌اش نکرد چون زنی عادل بود. بنابراین خانه کوچک در میان عملیات ساختمانی مسجد گوهرشاد باقی ماند. درگیری بین آنها که تمام شد پیرزن تصمیم گرفت خانه‌اش را بفروشد مشروط بر اینکه این قسمت از مسجد گوهرشاد را به نام من بگذارید، بنابراین گوهرشاد با شرط او موافقت کرد.

 در حال حاضر حوضی در وسط مسجد گوهرشاد وجود دارد که در گذشته خانه وی بوده و به نام مسجد پیرزن نامگذاری شده است. توجه داشته باشید که گردشگران می توانند به زیارت حرم امام رضا (ع) مراجعه کنند، اما در هنگام ورود باید راهنما بخواهند. غیر مسلمانان نیز اجازه تشرف به مسجد گوهرشاد و حرم اصلی را ندارند.

بهترین زمان برای رفتن به مسجد گوهرشاد چه زمانی است؟

زائران و گردشگران می‌توانند هر زمان که بخواهند به مسجد گوهرشاد مراجعه کنند زیرا محدودیت زمانی وجود ندارد. مسجد جامع گوهرشاد به دلیل قدمت، ویژگی‌های معماری و تزئینات کاشی کاری غنی، بنای اسلامی شگفت‌انگیزی است. از زمان ساخت مسجد گوهرشاد در اوایل قرن پانزدهم، به عنوان مسجد جمعه برای زائران حرم امام رضا (ع) در مشهد خدمت کرده است. در طول قرن‌ها، چندین بنای جدید به مجموعه حرم اضافه شده است، اما مسجد تیموری یکی از برجسته‌ترین بناها و تنها مکان برای برگزاری نماز جماعت باقی مانده است. ساخت و ساز در سال 1418 به دستور ملکه گوهرشاد همسر شاهرخ آغاز شد. ساخت این مسجد حدود 12 سال به طول انجامید که زیر نظر معمار توانمند ایرانی قوام الدین شیرازی با استفاده از نیروی انسانی معماری و تزئینی که از شهرهای شیراز و اصفهان تامین می شد، تکمیل شد.

مساحت تقریبی مسجد گوهرشاد

مسجد گوهرشاد با مساحتی حدود 10000 متر مربع از یک گنبد بزرگ لاجوردی، دو مناره 40 متری، چهار ایوان، حیاطی با هفت اتاق بزرگ و محراب بزرگی از دادوی سنگی و پوسته فیانس معرق تشکیل شده است. با ایستادن در حیاط می‌توان رنگ شاد و استحکام مسجد گوهرشاد را در میان مناره‌های برج‌مانند تشخیص داد که با گوشه‌های بیرونی صفحه‌ی درگاهی که روی زمین پخش می‌شوند همراه با روکش‌های مرمری پی بلند، جلوه بی نظیری را ایجاد نموده است. کل نمای صحن با آجر میناکاری شده و سفال معرق با بهترین کیفیت روکش شده است.

 تمام سطح مناره‌ها، دیوارها و ستون‌های اطراف با موزاییک‌های ظریف و کاشی‌های لعاب‌کاری شده در رنگ‌های مختلف از جمله اولترامارین، فیروزه‌ای، سفید، سبز شفاف، زرد، زرد روشن و آبنوس تزئین شده است. الگوهای شفاف و قوی به طرز ماهرانه ای با نقش تزئینی خود، چه برای پانل های چشم، و چه برای زینت های گنبدی که قرار است در هزار پا موثر باشد، تطبیق داده شده اند. این با انرژی الگوهای گل فایانس و طرح‌های هندسی آجری انجام می‌شود. با ریتم تاکیدی پاساژها، گالری‌های باز و فرورفتگی‌های عمیق.

کتبیه قدیمی واقع شده در مسجد گوهرشاد

در حاشیه ورودی ایوان اصلی در مسجد گوهرشاد، کتیبه ای قدیمی وجود دارد که توسط خوشنویس مشهور ایرانی بایسونقر میرزا حک شده است. این وقفنامه جامع حاکی از آن است که مسجد گوهرشاد زمانی ساخته شده است که شاهرخ، پادشاه تیموری بر تخت سلطنت بوده است. ایوان شمالی مسجد گوهرشاد یا دارالسیاده که کم عمق ترین ایوان به ابعاد 18×12 متر را دارد، مربوط به کتیبه سردر در سال 1087 هجری قمری در زمان سلیمان شاه صفوی ساخته شده است. ایوان شرقی در مسجد گوهرشاد به ابعاد 7×1 متر و ایوان غربی به ابعاد 1×3 دارای تزئینات کاشی کاری غنی است. مسجد گوهرشاد دارای صحن وسیعی به ابعاد 56×51 متر مربع است که با ایوان ها و ستون ها محدود شده است.

 فینس معرق حیاط با سنگ تیره پوشانده شده است و بقیه سطح با کاشی‌هایی از طرح‌های فلور، هنری و عربی تزئین شده است. گنبد اصلی بنا از دو لایه پیاز مانند جدا شده با شفت کوتاه و قطر دریچه 15 متر، محیط 63 و ضخامت 5.2 متر تشکیل شده است. قسمت محدب پوسته گنبد در مسجد گوهرشاد با کتیبه ای به خط کوفی تزئین شده است.

کتابخانه عمومی در مسجد 

علاوه بر تمامی موارد فوق، مسجد گوهرشاد دارای یک کتابخانه عمومی است که تعداد زیادی کتاب در آن نگهداری می شود. موزه ای نیز در مسجد گوهرشاد وجود دارد که نمایانگر صنایع دستی مختلف از جمله مجموعه فرش و آثار طلا بافته اهدایی به حرم مطهر امام رضا است. بیشتر آثار بافته شده با طلا به قرن 11 و 12 باز می گردد. از آثار گرانبهای این موزه در مسجد گوهرشاد می توان به کتیبه های دست خط علی رضا عباسی، خوشنویس و نقاش سرشناس صفوی اشاره کرد.  مسجد گوهرشاد در زمانی که شاه عباس، شاه مقتدر صفوی بر تخت سلطنت نشسته بود، چندین بار بازسازی شد. 

او در مرمت، ساخت و ساز و بازسازی اماکن مختلف مذهبی و تاریخی کشور کمک زیادی کرد. با این حال، زمان پیش رفت و مسجد گوهرشاد در اثر زلزله ویرانگری که در سال 1803 رخ داد، نسبتا ویران شد. فاجعه دیگری که در بمباران سال 1911 روسیه رخ داد، منجر به آسیب جدی به گنبد دولایه مسجد گوهرشاد و بخش هایی از کتابخانه عمومی شد. در نتیجه بیشتر کتاب های ارزشمند این کتابخانه از بین رفتند. با این حال  مسجد گوهرشاد که از نظر زیبایی و معماری متمایز است، همچنان پابرجاست تا هر ساله میزبان میلیون ها زائر باشد و جایگاه خود را به عنوان یکی از باشکوه ترین مساجد آسیای میانه حفظ کند.

نمایی از مسجد گوهرشاد

شاهکارهای هنری مسجد 

مسجد گوهرشاد دارای هشت ایوان است که یکی در ضلع جنوبی مسجد قرار دارد و با شکوه ترین آن مسجد مقصوره ایوان نامیده شده است. بر دیوارهای مقصور ایوان کتیبه بسیار خوبی وجود دارد که توسط پسر گوهرشاد ساخته شده است. همچنین تاریخ بنای مسجد در آن ذکر شده است. محراب که حکاکی ظریف و کتیبه ای بر آن دارد از سنگ مرمر ساخته شده و نمایانگر سبک خاص هنر مربوط به آن دوران است.

 منبر چوبی که از چوب گردو و گلابی ساخته شده است به دلیل منبت کاری های خیره کننده مسجد گوهرشاد و عدم وجود میخ در ساختار مسجد گوهرشاد یکی از عناصر قابل توجه در ایوان است. می توانید آنها را به جنبه های جذاب این مسجد اضافه کنید. توسط محمد خراسانی در دوره قاجار ساخته شد. به دلیل ویژگی های خاص و قدمت منبر، آن را صاحب الزمان (پیامبر موعود شیعیان) منبر نامیدند. نام گوهر شاد بر روی کاشی معرق با طرحی منحصربفرد در مسجد گوهرشاد نوشته شده و مسجد با کاشی کاری های زیبا در ایوان شمالی تزیین شده است.

سازه مسجد شاهکار مهارت باستان شناسی است

این مسجد چهار ایوانی است که دو مناره کاشی کاری شده در کنار ایوان اصلی آن قرار دارند. بر سردر ایوان کتیبه ای باشکوه به نام شاهرخ بهادر نصب شده است. سازه های گوهر شاد شاهکارهای مهارت باستان شناسی و تزئینات کاشی کاری است. این اولین و بزرگترین بنای ایرانی باقی مانده از قرن پانزدهم است که اکنون در کنار حرم امام رضا در مشهد قرار دارد. درگاه آن به سبک طاق درون طاق سمرقندی ادامه می‌دهد، که با پی در پی اریب‌ها غنی شده و عمق و قدرت را به آن نشان می‌دهد. مناره‌های ضخیم و برج‌مانند که با گوشه‌های بیرونی صفحه پورتال ادغام می‌شوند، تا سطح زمین امتداد می‌یابند و همراه با روکش‌های پایه مرمری مرمری، احساس استحکام لازم برای حمایت از رنگ شاداب را به مجموعه می‌دهند. کل نمای صحن با آجر میناکاری شده و سفال معرق با بهترین کیفیت روکش شده است. 

رنگ ها جلوه زیبایی به مسجد بخشیده اند

مقیاس کامل رنگ‌ها در ساخت مسجد گوهرشاد شامل آبی کبالتی غالب و فیروزه‌ای، سفید، سبز شفاف، زرد، زعفرانی، بادمجانی و مشکی آینه‌ای است. همه رنگ‌ها در چندین سایه در نوسان هستند. نقوش شفاف و قوی، هنرمندانه با نقش تزیینی خود، خواه برای پانل های چشمی، یا زیورآلات گنبدی که قرار است در هزار پا موثر باشد، تطبیق داده شده اند.

یکنواختی در ویژگی های هنری مسجد دیده نمی شود

 یکنواختی، اجتناب از آن در چنین منطقه وسیعی دشوار است، و پیچیدگی حواس‌پرتی که ممکن است با فرم‌های معماری اساسی رقابت کند، هر دو از بین رفته‌اند. می توان گفت دوره تیموری ایده‌های هنری بیشتری را در پیش گرفت که در قرون پیشین نهفته بود. در حالی که برخی از مساجد به شکل سنتی ساخته شد، مسجد گوهرشاد در مشهد از نوع استاندارد چهار ایوان توجه ویژه بر سردر و قبله ایوان متمرکز شد که به ارتفاعات جدیدی افزایش یافت. با این همه در هیچ کجای سردر بزرگ و طاق‌های ایوان مسجد شاه یا مسجد گوهرشاد مشهد، فرم معماری ساده‌ای که حس ضخامت، عمق و یکپارچگی ساختاری را نشان دهد، به دست نیامده است. 

با توالی خطوط عقب‌نشینی، زیرزمین‌های پهن با قالب‌گیری‌های متعدد و کانال‌های مقعر عمیق، قوس به تدریج ساخته و غنی‌تر می‌شود، به طوری که دیگر خط یک دهانه نیست و به‌جای آن به یک خوشه سازمان‌یافته و پیچیده از اشکال تکرار شونده، قوی و سنگین تبدیل می‌شود و کاملا کافی است. در برخی از طاق‌های ایوان گوهر شاد، قالب‌های ترکیبی به عمق کلی کمتر از 25 فوت می‌رسند و هر خط و هر مدولاسیون سطح، هر چند متفاوت باشد، به طور مداوم تأثیر مرکزی را تقویت می‌کند.

مسجد گوهرشاد، اصیل ترین مسجد در آسیای مرکزی

مسجد گوهرشاد شاهکار بزرگ ترین خیرین حرم گوهر شاد همسر شاهرخ بود و ما مدیون تقوای او هستیم. مسجد باشکوهی که به نام او خوانده می شود و شاید تاج شاهی معماری مغول ها باشد در واقع یک چهارطاقی نجیب با چهار طاق بزرگ است که در جنوب غربی، معروف به ایوان مکسوره یا «رواق حرم»، گنبدی آبی را پشتیبانی می‌کند و در آن مراسم خدمات برگزار می‌شود.

 تصویر، کاشی کاری و گچ کاری زیبای داخل رواق را نشان می دهد. همچنین در مسجد گوهرشاد منبری را نشان می دهد که بنا به اعتقاد شیعه، امام دوازدهم در روز قیامت بر آن می نشیند. بلندی و ظرافت چهارضلعی، همراه با تناسبات عالی و کاشی کاری های نفیس آن، آن را به اصیل ترین مسجد در آسیای مرکزی تبدیل کرده است. در جلوی رواق باشکوه در مسجد گوهرشاد، کتیبه ای با حروف سفید درشت بر روی زمینی به رنگ آبی تیره قرار دارد که از همه زیباتر به نظر می رسد.

خط پایان

هیچ توصیفی از مسجد گوهرشاد بزرگ بدون اشاره به «مسجد پیرزن» کامل نخواهد بود. این افسانه حاکی از آن است که پیرزنی که صاحب قطعه کوچکی از زمین مورد نیاز گوهر شاد بود، از فروش آن به هر قیمتی خودداری کرد، اما اصرار داشت که باید مسجدی جداگانه روی آن بنا شود. به اعتبار همیشگی همسر سلطنتی این خواسته نامعقول اجابت شد و «مسجد پیرزن» گواه این واقعیت است.  مسجد گوهرشاد دارای یک حیاط بزرگ در مرکز با چهار رواق است. کتیبه های زیبا به خط ثلث (اثر پسر شاهرخ) دیوارها را تزیین کرده است. 

مهم‌ترین بخش این مسجد، رواق جنوبی آن است که دارای طاق‌ها و کتیبه‌های ارزشمند است. در امتداد این رواق در مسجد گوهرشاد مناره های توپر به ضخامت 6 متر قرار دارد که به همراه ارتفاع خود رواق،  به نگه داشتن سقف مسجد گوهرشاد کمک می کند و از ریزش سقف جلوگیری می کند. در بمباران قوای روس در سال 1330 هجری قمری گنبد اصلی این مسجد که 15 متر بود،  متحمل ضرر شد و خسارت قابل توجهی یافت. گنبد فعلی مسجد گوهرشاد (مطابق با محیط سابق) با بتن ساخته شده است. مسجد گوهرشاد یک بار در زمان صفویه و دیگری در دوره قاجاریه مورد تعمیر قرار گرفته است.

  • 06 دی ، 1400
  • 342

نظر دهید